တချိန်က အင်မတန်ရှားပါးပြီး လူတိုင်းလက်လှမ်းမမီနိုင်တဲ့ အသိပညာတွေဟာ ရုတ်တရက် ဆိုသလို လူတွေလက်ထဲ အလွယ်တကူ ရောက်လာခဲ့ပါတယ်။ အခု AI ခေတ်မှာလည်း ဒီသဘောပါပဲ။ ဉာဏ်ရည်တုဟာ အချက်အလက်ပေါင်းများစွာကို သိမ်းဆည်းထားနိုင်သလို ဒါတွေကို အခြေခံပြီး ဆန်းစစ်ပေးနိုင်စွမ်းက လူတွေရဲ့ လုပ်နိုင်စွမ်း၊ သာမန်ကွန်ပျူတာတွေရဲ့ လုပ်နိုင်စွမ်းထက် အဆမတန် ကြီးမားလာပါတယ်။ 

တချိန်ကတော့ မြန်မာနိုင်ငံမှာ အခြေခံပညာသင်ယူခွင့်ဆိုတာ ဘေးမသီရန်မခ ပုံမှန်လျှောက်လှမ်းရမယ့် လမ်းကြောင်းတခုပါပဲ။ ဘယ်လိုအခက်အခဲပဲရှိရှိ အချိန်တန်ရင် သေစာ ရှင်စာတော့ တတ်နေရမယ်ဆိုတာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ လူများစုအတွက် အခြေခံပညာသင်ယူခွင့်ဆိုတာ ခက်ခဲတဲ့အရာ မဖြစ်ခဲ့ပါဘူး။ ဒီနေ့အချိန်မှာတော့ မလုံခြုံမှု၊ စိုးရိမ်မှု၊ မရေရာမှု၊ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်တွေကြားထဲ အဆင့်မြင့်ပညာမဟုတ်သေးတဲ့ အခြေခံပညာ သင်ယူနိုင်ခွင့်ကိုပါ လက်လွှတ်ရတာမျိုး ဖြစ်လာပါတယ်။

လောင်စာအကျပ်အတည်းကြောင့် အခြေခံလူတန်းစားများ ပိုပြီးထိခိုက်နစ်နာနေကြသည်။ သက်ရောက်မှုများလည်း ကြီးပါသည်။ စီးပွားရေးတိုးတက်မှု ပိုနှေးကွေးလာပြီး ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှု ပိုတိုးလာနိုင်သည်။ စီးပွားရေးပြိုလဲမှုနှင့် ရေရှည် စီးပွားရေး ကျုံ့ဝင်နိမ့်ကျမှုများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။

ပဋိပက္ခစီးပွားရေးကနေဖြစ်လာတဲ့ ဘဏ္ဍာဝင်ငွေတွေကြောင့် ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ ဝန်ဆောင်မှုတွေ၊ ကောင်းမွန်တဲ့အုပ်ချုပ်စီမံမှုစနစ်တွေ ဖြစ်မလာခဲ့ပါဘူး။ ဌာနေတိုင်းရင်းသားတွေ တန်ဖိုးထားရာ သရုပ်သကန် ကြန်အင်လက္ခဏာတွေလည်း လုံးပါးပါးနေပါပြီ။ ဒီလိုမျိုး ဆုတ်ယုတ်ကျဆင်းနေချိန်မှာ ပြည်သူတွေ တုံ့ပြန်ရင်ဆိုင်ကြပုံနဲ့ပတ်သက်ပြီး မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည်မှာ ‘Voice, Exit, Loyalty’ အသံပေး ကန့်ကွက်ကြတာ၊ ဒီဒေသကိုစွန့်ခွာပြီး ထွက်သွားကြတာ၊ မဟုတ်ရင်တော့ ကြိတ်မှိတ်မျိုသိပ် အံဝင်အောင် နေလိုက်ကြရတာတွေကို သုံးသပ်ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ကရင်ပြည်နယ်မှာရော ဘယ်လိုတွေဖြစ်နေလဲ။ ဒီတပတ် “ISP နှင့်အတူ မိနစ် ၃၀” အစီအစဉ်မှာ ဆွေးနွေးတင်ပြပါမယ်။ ပါဝင်ဆွေးနွေးကြဖို့ ဖိတ်ခေါ်ပါရစေ။

လူတွေဟာ အခုလို ဆိုးရွားတဲ့အခြေအနေတွေကြုံရရင် မကျေနပ်ကြောင်း ဖော်ပြကြပါတယ်။ အသံပေးကန့်ကွက်ကြပါတယ်။ ဖြစ်မလာတဲ့အခါ ဒီဒေသကို စွန့်ခွာပြီး ထွက်သွားကြတော့တာပါပဲ။ အဲဒီလိုမှ မဟုတ်ရင်တော့ ကြိတ်မှိတ်မျိုသိပ် အံဝင်အောင် နေလိုက်ကြရတော့တာပါပဲ။ ချဉ်ဖတ်အိုးထဲကျတဲ့ ဟင်းသီးဟင်းရွက်တွေလို သူလည်းချဉ်ပြီး ရရစားစား၊ ငွေနောက်လိုက်၊ အလုပ် ဖြစ်အောင် လုပ်နေကြရပါတော့တယ်။

လူငယ်မျိုးဆက်တခုလုံး ဆုတ်ယုတ်ပျက်သုဉ်းသွားစေနိုင်တဲ့အပြင် နိုင်ငံတခုလုံး မူးယစ်နွံထဲ နစ်သွားနိုင်တာကို ဆက်လက်ခွင့်ပြုထားဖို့ မဖြစ်နိုင်တော့ပါဘူး။ နိုင်ငံရေးသိက္ခာကျဆင်းစေသလို မူးယစ်ဆေးကရတဲ့ တရားမဝင်ငွေတွေကြောင့် ရေရှည်မှာ စီးပွားရေးစနစ်ကြီးတခုလုံး ပြိုလဲသွားနိုင်ပါတယ်။

စစ်တမ်းမှာ ပါဝင်ဖြေဆိုသူအများစုဟာ ပေးစာကမ်းစာအကူအညီကိုပဲ မျှော်လင့်အားထားမနေပါဘူး။ အလုပ်အကိုင် လိုချင်ကြတယ်၊ ဝင်ငွေ ရချင်ကြတယ်၊ ဒါတွေရှိရင် သူတို့ ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ လူမှုဒုက္ခတွေကို ဖြေရှင်းနိုင်လိမ့်မယ်လို့ ယုံကြည်ကြတာပါ။ ဒါကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် အင်စတီကျူးရှင်းတွေကြောင့် ဖြစ်လာရတဲ့ လူမှုဒုက္ခအဖုံဖုံကို ရင်ဆိုင်နေကြရတဲ့ ပြည်သူတွေဟာ ပျော့ညံ့ခြင်းကို ပြသနေတာမဟုတ်၊ သူတို့ရဲ့ ကြံ့ကြံ့ခံရပ်တည်နိုင်စွမ်းနဲ့ ဂုဏ်မာနကို ဖော်ပြနေကြတာဖြစ်ပါတယ်။

ရခဲ့ပြီးဖြစ်တဲ့ စစ်ရေးအောင်ပွဲတွေကို နိုင်ငံရေးအလှည့်အပြောင်းအဖြစ် ဖန်တီးဖို့ ဘယ်လောက် အရေးကြီးသလဲ။ ကိုယ့်ရဲ့ အသာစီးရမှုတွေကို နောက်ဆုံးပန်းတိုင် မဟုတ်ရင်သော်မှ ဆုပ်ဆုပ်ပိုင်ပိုင် ယန္တရားစနစ်အတွင်း အောင်မြင်မှုအဆင့် တက်လှမ်းရနိုင်ဖို့ (institutionalized gains) ဘယ်လောက် အရေးကြီးပါသလဲ။