တကယ့်မြေပြင်မှာတော့ အာရက္ခတပ်တော်နဲ့ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်အစိုးရတို့ကြား ကုန်သွယ်မှုပြုရာမှာ လက်တွေ့ကျတဲ့ စိန်ခေါ်မှုတွေ ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အာရက္ခတပ်တော်နဲ့ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်တာက ရှောင်လွှဲလို့မရတဲ့ လက်တွေ့အရှိတရား ဖြစ်တယ်ဆိုပေမဲ့ တရားဝင်မှု (legitimacy) အပိုင်းနဲ့ အိန္ဒိယဗဟိုအစိုးရရဲ့ နယ်စပ်မူဝါဒ အပြောင်းအလဲတွေကြောင့် ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက်ကတော့ မရေရာမှုတွေ ရှိနေပါသေးတယ်။

အသက်ကိုစွန့်ပြီး လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ကို လိုက်တဲ့ သားတွေ၊ လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ကို မလိုက်ဘဲ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကိုပဲ ရှာတဲ့ သားတွေ၊ လက်နက်လည်း မကိုင်၊ စီးပွားလည်း မရှာဘဲ အလိုက်သင့်နေထိုင်တဲ့ သားဆိုတဲ့ သားသုံးယောက်ပါ။ … ဒုတိယသားတွေဟာ သီးနှံတွေ တင်ပို့ရောင်းချဝယ်ယူတဲ့ လမ်းခရီးမှာ အသက်ကို ဖက်နဲ့ထုပ်ထားရတဲ့ အခြေအနေများစွာကို ကြုံခဲ့ကြရပါတယ်။… ဒါပေမဲ့လည်း ဒီအလုပ်ကို ဆက်လုပ်နေကြတုန်းပါ။ စိုးမိုးနယ်မြေက ပြည်သူတွေ ငတ်ပြတ်မသေစေဖို့အတွက်ပါပဲ။

စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းသာမက မြန်မာနိုင်ငံက ဘယ်ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှာမဆို သဘာဝဘေးနဲ့ အံတုရမယ့်အခါ ကံကို ဉာဏ်နဲ့ကူဆင့်ရုံနဲ့ ကျော်လွှားနိုင်ဖို့ ခက်ခဲပါလိမ့်မယ်။ ကိုယ့်ပြည်သူကို အနိုင်ကျင့်နေတဲ့ အစိုးရလက်ထက်မှာတော့ ကံရှိဉာဏ်ရှိရင်တောင် ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်နေရပါလိမ့်မယ်။ အစိုးရကောင်း၊ စနစ်ကောင်းနဲ့ စီမံပြင်ဆင်နိုင်မှသာ ဒီလိုသဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေကနေ သက်သာရာရပါလိမ့်မယ်။

အကူအညီများကို အမှန်တကယ်လိုအပ်နေသည့် နေရာများသို့ အချိန်မီ ရောက်ရှိအောင် စနစ်တကျ ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းပေးနိုင်ခြင်းသည် အလှူငွေပမာဏထက်ပင် အရေးကြီးလာနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ရေဘေးကြောင့် ဝင်ငွေဆုံးရှုံးသွားသော မိသားစုများ၏ စားဝတ်နေရေးကို ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်အောင် ကူညီပေးရန်မှာလည်း အရေးကြီးပါသည်။

အမှန်တရားကို ဘက်လိုက်ခြင်းဟာ သတင်းစာပညာရဲ့ အခြေခံကျင့်ဝတ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်ခြင်းတခုတည်းနဲ့တော့ မလုံလောက်သေးပါဘူး။ လူထုအတွက် အချက်အလက် စုံလင်စွာရရှိပြီး  အမှန်တရားအပေါ် အခြေခံကာ ကိုယ်တိုင် ဝေဖန်ပိုင်းခြား၊ စဉ်းစားဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်မှသာ သတင်းစာပညာရဲ့ လူမှုတာဝန် ပိုမိုပြည့်စုံလာစေမှာပါ။

ကုန်းလမ်းလမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဟာ အရေးပေါ်သွားလာဖို့ မလိုသူတွေနဲ့ မတတ်သာတဲ့အဆုံး ကံကိုရင်းပြီး ရရာလမ်းကြောင်းက သွားမှရမယ်ဆိုတဲ့သူတွေအတွက်သာ ဖြစ်နေပါတော့တယ်။ ဒီလိုဘေးကျပ်နံကျပ်အခြေအနေမှာ လေကြောင်းလိုင်းကို ပိုပြီးအားကိုးနေထိုင်လာရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ လေကြောင်းလိုင်းကလည်း လူထုဘက်ကသာ တဖက်သတ်မှီခိုနေရပေမဲ့ အားကိုးမရလှပါဘူး။

အာဏာသိမ်းပြီးကတည်းက လှုပ်ရှားရုန်းကန်နိုင်တဲ့အချိန် နည်းလာလိုက်တာ အခုဆို နေ့တာဟာ ခြောက်နာရီလောက်ပဲ ကျန်တော့တယ် ထင်ရပါတယ်။ ရွာကလာတဲ့ အသီးအရွက်ကားတွေ၊ သားငါးသည်တွေက မနက်ခုနစ်နာရီလောက်ထိ ဈေးကို ရောက်မလာသေးဘူး။ ကံမကောင်းရင် စစ်ဆေးရေးဂိတ်က အကြောင်းပြချက်မရှိ ပိတ်လိုက်လို့ ရောက်မလာဘဲ လှည့်ပြန်သွားရတဲ့ ဈေးသည်တွေလည်း ရှိတယ်။

စစ်အင်အားအခြေပြုထားတဲ့ အာဏာရှင်ကို စစ်လက်နက်အင်အားနဲ့ တုံ့ပြန်ရင်ဆိုင်ရမယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆကို မငြင်းပယ်လိုပေမဲ့ အဲဒီတွန်းလှန်မယ့် စစ်ရေးအခြေပြုအင်အားစုကိုရော ဘယ်လိုပြန်ထိန်းကျောင်းမလဲဆိုတဲ့အချက်က သိပ်အရေးကြီးပါတယ်။ ဒီအင်အားစုကို မှန်မှန်ကန်ကန် မထိန်းကျောင်းနိုင်ခြင်းက လူသတ်မှု၊ မုဒိမ်းမှုစတဲ့ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုတွေကို ဖြစ်စေတယ်လို့ ပြောရင် မမှားပါဘူး။

“မက်ဆေ့ချ် (ပညာပေးအချက်အလက်)၊ ဖျော်ဖြေရေးနဲ့ ဗဟုသုတ” ဆိုတာထက် ပိုမိုတဲ့ တန်ဖိုးတွေကို “သစ်သီးခူး”မှာ မြင်တွေ့ရနိုင်တယ်။ အနုပညာတန်ဖိုး၊ ယဉ်ကျေးမှုတန်ဖိုး၊ မြန်မာ့လူနေမှုဘဝတန်ဖိုး၊ သမိုင်းတန်ဖိုးနဲ့ မြန်မာအမျိုးသမီးများရဲ့လူနေမှုဘဝတန်ဖိုးတွေကို ထင်ဟပ်စေတယ်။ လက်ရှိ အသက်ရှင်ရပ်တည်နေတဲ့ မြန်မာတွေအကြောင်းကို ပြောပြနေတယ်။ ဒီတန်ဖိုးတွေထက် ပိုမိုကြီးမားတဲ့တန်ဖိုးကတော့ ရသအနုပညာခံစားမှုကတဆင့် ဘဝအသိအမြင်ကို ရစေတယ်ဆိုတဲ့ တန်ဖိုးပါ။

လူသားချင်းစာနာမှုနဲ့ တဦးချင်းလွတ်လပ်ခွင့်အရ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သီးသန့်အမည်တခု ခံယူခေါ်ဝေါ်လိုတာကို နားလည်ပေးနိုင်ပေမဲ့ အဲဒီအမှတ်အသားကို အခြေပြုပြီး ဝေသာလီနဲ့ မြောက်ဦးလို ဒေသခံတွေရဲ့ သမိုင်းဝင်နယ်မြေတွေနဲ့ ဌာနေသမိုင်းကြောင်းတွေကို ပုံဖျက်တာ၊ နိုင်ငံရေးအရ နယ်မြေခွဲဝေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အထိ တောင်းဆိုလာတာကိုတော့ ဒေသခံလူထုအနေနဲ့ ဘယ်လိုမှလက်ခံနိုင်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

ကျောင်းရပ်နားထားတဲ့ ကျောင်းသူတချို့ကို အင်တာဗျူးလုပ်ရင်း သူတို့လည်း ကျမလိုပဲ မနွဲ့ရည်တွေ မဖြစ်ကြဖို့ ကြိုးစားနေကြတာသိခဲ့ရတယ်။ တယောက်ကဆို သူ့အိပ်မက်၊ သူတက်ခဲ့တဲ့ ဘာသာရပ်နဲ့ မဆိုင်တာတွေလုပ်နေရတဲ့အပြင် စားဝတ်နေရေးအတွက်သာ ဦးစားပေးလုပ်ရကြောင်း ငိုရင်းပြောပြတော့ ကျမပါ သူနဲ့ ရောငိုမိပါတယ်။ ခေတ်ကာလအခြေအနေတွေကပဲ ကျမတို့အရွယ်တွေကို မနွဲ့ရည်လို ‘မစပ်သောငရုတ်’ ဖြစ်အောင် တွန်းပို့နေတာမှန်း သဘောပေါက်လာတယ်။

ကျနော်တို့နိုင်ငံမှာ ရေတိုရေရှည် ကြီးကြပ်စစ်ဆေးနိုင်မယ့် စွမ်းရည်မရှိသေးသလို တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်တွေမှာ ကြပ်မတ်နိုင်မယ့် ဥပဒေ၊ မူဝါဒမူဘောင်တွေ၊ ဘေးအန္တရာယ်ကာကွယ်ရေးအစီအမံကောင်းတွေ မရှိသေးပါဘူး။ ... မရေရာတဲ့ အာမခံချက်တွေကို အခြေပြုပြီး မြစ်ဆုံဆည်စီမံကိန်းကို ဖော်ဆောင်တာဟာ နိုင်ငံ့အသက်သွေးကြော မြစ်တစင်းပေါ်မှာ မိုင်းဗုံးတခု ထောင်ထားခဲ့တာနဲ့ အလားသဏ္ဌာန်တူပါလိမ့်မယ်။

တော်လှန်ရေးသတင်းတွေ ပေါက်ကြားနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အကြောင်းပြချက်နဲ့ ကျောင်းတက်တာကို ပိတ်ပင်မယ်ဆိုရင် ဆုံးရှုံးသွားမယ့် ပညာရေးအခွင့်အလမ်းတွေ နေရာမှာ ဘာတွေနဲ့ ပြန်အစားထိုး လုပ်ပေးကြမလဲ။ … စစ်ကျွန်ပညာရေး မသင်စေချင်ဘူးဆိုရင် အားလုံး လက်လှမ်းမီတဲ့၊ ဒေသတိုင်းကို လွှမ်းခြုံနိုင်တဲ့၊ အာမခံချက်ရှိတဲ့ ပညာရေးစနစ်မျိုးကို တော်လှန်ရေး အင်အားစုတွေဘက်က အသင့်ဖန်တီးထားနိုင်ပြီလား ဆိုတာကတော့ မေးခွန်းထုတ်စရာပဲ ဖြစ်နေပါတော့တယ်။

ရခိုင်နဲ့ ရိုဟင်ဂျာအရေးကို ဖြေရှင်းနိုင်မယ့် နည်းလမ်းကတော့ နှစ်ဖက်စလုံးရဲ့ နာကျင်ခံစားရမှုတွေကို အပြည့်အဝ အသိအမှတ်ပြုပြီး အာဏာမညီမျှမှုကို ဖြေရှင်းဖို့ပါပဲ။ ‘ငါမှန်-သူမှား’ ဆိုတဲ့ အမြင်ကို ကျော်လွှားဖို့ အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းက နစ်နာသူတွေရဲ့ အသံကို နားထောင်ပေးခြင်းပါပဲ။ ... တရားမျှတမှုနဲ့ လူသားချင်းစာနာမှုကို အခြေခံတဲ့ ချဉ်းကပ်မှုမျိုးနဲ့မှသာ ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဖော်ဆောင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

‎လူ့အခွင့်အရေးစံနှုန်းတွေအရ နစ်နာသူတွေအတွက် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုတာဟာ လူသားတိုင်းရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်တခုဆိုပေမဲ့ လူ့အခွင့်အရေးစံနှုန်းတွေကို အသုံးချပြီးတော့ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာတွေ၊ လူမှုရေးကျင့်ဝတ်တွေနဲ့ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတွေကို ဖျောက်ဖျက်ပစ်ဖို့ ကြိုးစားလာတာဟာ ငြိမ်းချမ်းရေးကို သွားတဲ့ လမ်းစဉ်မျိုးမဟုတ်ဘဲ ပဋိပက္ခဖြစ်လာစေဖို့ အမုန်းစကားတွေနဲ့ မီးစာထည့်ရာ ရောက်ပါတယ်။